考研数学二·零基础讲义 · 第 13 讲(三)|二重积分:极坐标计算
学完本篇,你能把直角坐标方程化成极坐标,判断什么时候该用极坐标,写出常见区域的 r , θ r,\theta r , θ 范围,并且永远不再漏掉那个 r r r 。预计用时:3 小时。
本讲地图#
第 13 讲拆成四篇:(一)概念、性质与直角坐标计算;(二)交换积分次序与定限训练;(三)极坐标计算;(四)对称性与方法选择。数二只考二重积分 ,三重积分、曲线曲面积分不考。
认识极坐标 :( r , θ ) (r,\theta) ( r , θ ) 的含义、换算公式、曲线方程的转化。
极坐标计算二重积分 :何时用、d σ = r d r d θ d\sigma=r\,dr\,d\theta d σ = r d r d θ 的来历、定限三步走、常见区域表——大纲要求"掌握",解答题常客。
几个经典结果 :高斯积分 ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x = π 2 \int_0^{+\infty}e^{-x^2}dx=\frac{\sqrt\pi}{2} ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x = 2 π 。
前置知识#
第 13 讲(一)(二):二重积分的概念、直角坐标下的计算。
三角函数基本公式、∫ 0 π / 2 cos n θ d θ \int_0^{\pi/2}\cos^n\theta\,d\theta ∫ 0 π /2 cos n θ d θ 的公式(见第 01、10 讲)。
反常积分的概念(见第 11 讲,例 3 会用到)。
一句话心态:看见圆,想极坐标 。而换极坐标的第一句话永远是"d σ = r d r d θ d\sigma=r\,dr\,d\theta d σ = r d r d θ ,别漏 r r r "。
一、先认识极坐标#
1.1 大白话#
平面上确定一个点的位置,有两种说法:
直角坐标 :"往东走 3 步,再往北走 4 步"——用 ( x , y ) (x,y) ( x , y ) ;
极坐标 :"朝东偏北某个角度的方向,走 5 步"——用"方向 + 距离",即 ( r , θ ) (r,\theta) ( r , θ ) 。
就像问路时,有人说"先往前两个路口再左转一个路口",有人说"往那个方向直走五百米"。两种说法描述的是同一个地方。对于圆形的东西,"方向 + 距离"的说法要简单得多:圆周上的点"距离"都一样。
1.2 正式定义#
以原点 O O O 为极点 、x x x 轴正半轴为极轴 。平面上一点 P P P :
r = ∣ O P ∣ r=|OP| r = ∣ O P ∣ ,点到原点的距离,r ≥ 0 r\ge0 r ≥ 0 ;
θ \theta θ 是从极轴逆时针转到射线 O P OP O P 的角度。
两种坐标的换算:
x = r cos θ , y = r sin θ , x 2 + y 2 = r 2 , tan θ = y x ( x ≠ 0 ) . x=r\cos\theta,\qquad y=r\sin\theta,\qquad x^2+y^2=r^2,\qquad \tan\theta=\frac yx\ (x\ne0). x = r cos θ , y = r sin θ , x 2 + y 2 = r 2 , tan θ = x y ( x = 0 ) .
1.3 逐行拆解#
r r r 读作"r"或"柔",θ \theta θ 读作"西塔"。
前两个式子来自直角三角形:斜边是 r r r ,邻边(横向)是 r cos θ r\cos\theta r cos θ ,对边(纵向)是 r sin θ r\sin\theta r sin θ 。
x 2 + y 2 = r 2 x^2+y^2=r^2 x 2 + y 2 = r 2 是勾股定理。看到 x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 就换成 r 2 r^2 r 2 ,这是极坐标最大的好处。
把曲线方程化成极坐标 :直接把 x = r cos θ , y = r sin θ x=r\cos\theta,\ y=r\sin\theta x = r cos θ , y = r sin θ 代进去,再化简。
直角坐标方程
代入化简
极坐标方程
x 2 + y 2 = 4 x^2+y^2=4 x 2 + y 2 = 4
r 2 = 4 r^2=4 r 2 = 4
r = 2 r=2 r = 2
y = x ( x > 0 ) y=x\ (x>0) y = x ( x > 0 )
tan θ = 1 \tan\theta=1 tan θ = 1
θ = π 4 \theta=\frac\pi4 θ = 4 π
x 2 + y 2 = 2 x x^2+y^2=2x x 2 + y 2 = 2 x
r 2 = 2 r cos θ r^2=2r\cos\theta r 2 = 2 r cos θ
r = 2 cos θ r=2\cos\theta r = 2 cos θ
x 2 + y 2 = 2 y x^2+y^2=2y x 2 + y 2 = 2 y
r 2 = 2 r sin θ r^2=2r\sin\theta r 2 = 2 r sin θ
r = 2 sin θ r=2\sin\theta r = 2 sin θ
x = 1 x=1 x = 1
r cos θ = 1 r\cos\theta=1 r cos θ = 1
r = 1 cos θ r=\dfrac{1}{\cos\theta} r = cos θ 1
x + y = 1 x+y=1 x + y = 1
r ( cos θ + sin θ ) = 1 r(\cos\theta+\sin\theta)=1 r ( cos θ + sin θ ) = 1
r = 1 cos θ + sin θ r=\dfrac{1}{\cos\theta+\sin\theta} r = cos θ + sin θ 1
1.4 例题#
例 1 把区域 D = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 4 , y ≥ x , x ≥ 0 } D=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le4,\ y\ge x,\ x\ge0\} D = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 4 , y ≥ x , x ≥ 0 } 用极坐标表示。
解 :
x 2 + y 2 ≤ 4 x^2+y^2\le4 x 2 + y 2 ≤ 4 :r ≤ 2 r\le2 r ≤ 2 ;
x ≥ 0 x\ge0 x ≥ 0 且 y ≥ x y\ge x y ≥ x :点在 y y y 轴正半轴和直线 y = x y=x y = x (第一象限部分)之间,角度从 π 4 \frac\pi4 4 π 到 π 2 \frac\pi2 2 π 。
所以 D = { ( r , θ ) ∣ π 4 ≤ θ ≤ π 2 , 0 ≤ r ≤ 2 } D=\{(r,\theta)\mid \frac\pi4\le\theta\le\frac\pi2,\ 0\le r\le2\} D = {( r , θ ) ∣ 4 π ≤ θ ≤ 2 π , 0 ≤ r ≤ 2 } ,是一个圆心角为 π 4 \frac\pi4 4 π 的扇形。
1.5 易错点 ⚠️#
r r r 永远 ≥ 0 \ge0 ≥ 0 ;角度 θ \theta θ 按逆时针为正。
x 2 + y 2 = 2 x x^2+y^2=2x x 2 + y 2 = 2 x 化简时两边约掉了一个 r r r ,相当于丢掉了 r = 0 r=0 r = 0 (原点),但原点本来就在曲线 r = 2 cos θ r=2\cos\theta r = 2 cos θ 上(θ = ± π 2 \theta=\pm\frac\pi2 θ = ± 2 π 时),不影响。
二、极坐标计算#
2.1 大白话:什么时候用#
当区域是圆、圆环、扇形 或它们的一部分,或者被积函数里有 x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 这种"圆味儿"的组合时,用直角坐标会出现一堆根号,非常难算。换成极坐标,圆的方程变得极其简单(比如 x 2 + y 2 = 4 x^2+y^2=4 x 2 + y 2 = 4 变成 r = 2 r=2 r = 2 )。
信号 :区域边界有圆;被积函数含 x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 、x 2 + y 2 \sqrt{x^2+y^2} x 2 + y 2 、y x \dfrac{y}{x} x y 等。
2.2 公式#
令 x = r cos θ x=r\cos\theta x = r cos θ ,y = r sin θ y=r\sin\theta y = r sin θ ,则
∬ D f ( x , y ) d σ = ∬ D f ( r cos θ , r sin θ ) r d r d θ . \iint_D f(x,y)\,d\sigma=\iint_D f(r\cos\theta,\ r\sin\theta)\,r\,dr\,d\theta . ∬ D f ( x , y ) d σ = ∬ D f ( r cos θ , r sin θ ) r d r d θ .
通常先对 r r r 积分、再对 θ \theta θ 积分:
= ∫ α β d θ ∫ r 1 ( θ ) r 2 ( θ ) f ( r cos θ , r sin θ ) r d r . =\int_\alpha^\beta d\theta\int_{r_1(\theta)}^{r_2(\theta)}f(r\cos\theta,r\sin\theta)\,r\,dr . = ∫ α β d θ ∫ r 1 ( θ ) r 2 ( θ ) f ( r cos θ , r sin θ ) r d r .
2.3 逐行拆解#
r r r :点到原点的距离,r ≥ 0 r\ge0 r ≥ 0 ;θ \theta θ (读作"西塔"):从 x x x 轴正方向逆时针转到这点的角度。
x 2 + y 2 = r 2 x^2+y^2=r^2 x 2 + y 2 = r 2 ,这是最常用的替换。
r d r d θ r\,dr\,d\theta r d r d θ 的来历 (重点,千万别漏那个 r r r ):极坐标下,用一圈圈同心圆和一条条射线把区域切成小块。每个小块是"扇环"的一小片:径向宽度 d r dr d r ,弧向长度是"半径 × 角度" = r d θ =r\,d\theta = r d θ 。它近似一个小矩形,面积 ≈ d r × r d θ dr\times r\,d\theta d r × r d θ 。所以
d σ = r d r d θ . d\sigma=r\,dr\,d\theta . d σ = r d r d θ .
直观理解:离原点越远,同样的 d θ d\theta d θ 扫过的弧越长,小块越大——所以要乘 r r r 。
极坐标分割:用射线和同心圆切,小块面积 dσ = r dr dθ
8 条射线 × 3 个圆环
16 条射线 × 6 个圆环
32 条射线 × 12 个圆环
橙色小块 ≈ 长 r·Δθ × 宽 Δr,面积 ≈ r Δr Δθ
图 1:用射线和同心圆把圆盘越切越细;橙色小块近似长 r·Δθ、宽 Δr 的小矩形,所以 dσ = r dr dθ(动画循环播放)
定限方法 :从原点出发画射线 。
θ \theta θ 的范围:射线能扫到区域的角度范围(外层,常数);
r r r 的范围:沿这条射线,进入区域时的 r r r 是下限,离开时的 r r r 是上限。
一个小实验,证明那个 r r r 非有不可 :用极坐标算半径为 a a a 的圆盘面积。
正确写法:∫ 0 2 π d θ ∫ 0 a r d r = 2 π ⋅ a 2 2 = π a 2 \displaystyle\int_0^{2\pi}d\theta\int_0^ar\,dr=2\pi\cdot\frac{a^2}{2}=\pi a^2 ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 a r d r = 2 π ⋅ 2 a 2 = π a 2 ✓;
漏掉 r r r :∫ 0 2 π d θ ∫ 0 a 1 d r = 2 π a \displaystyle\int_0^{2\pi}d\theta\int_0^a1\,dr=2\pi a ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 a 1 d r = 2 π a ——这是周长,连单位都不对(面积应该是长度的平方)。
所以每次换极坐标,都可以拿"∬ D 1 d σ \iint_D1\,d\sigma ∬ D 1 d σ 是不是等于面积"来快速自查。
极坐标定限三步走 (以 D : x 2 + y 2 ≤ 2 x D:\ x^2+y^2\le2x D : x 2 + y 2 ≤ 2 x 为例):
画图 :x 2 + y 2 = 2 x x^2+y^2=2x x 2 + y 2 = 2 x 配方得 ( x − 1 ) 2 + y 2 = 1 (x-1)^2+y^2=1 ( x − 1 ) 2 + y 2 = 1 ,圆心 ( 1 , 0 ) (1,0) ( 1 , 0 ) 、半径 1,恰好过原点,整个圆在 y y y 轴右侧。
定 θ \theta θ :从原点出发的射线,要能碰到这个圆,方向必须指向右半平面,所以 − π 2 ≤ θ ≤ π 2 -\frac\pi2\le\theta\le\frac\pi2 − 2 π ≤ θ ≤ 2 π 。(θ = ± π 2 \theta=\pm\frac\pi2 θ = ± 2 π 时射线沿 y y y 轴,正好与圆相切于原点。)
定 r r r :沿角度为 θ \theta θ 的射线从原点出发,一出发就在圆内(原点在圆上),走到圆周 r = 2 cos θ r=2\cos\theta r = 2 cos θ 时离开。所以 0 ≤ r ≤ 2 cos θ 0\le r\le2\cos\theta 0 ≤ r ≤ 2 cos θ 。
偏心圆 x² + y² ≤ 2x:射线扫过区域,定出 θ 与 r 的范围
x
y
1
2
O
射线从 θ = −π/2 转到 π/2:从原点进,到圆周 r = 2cos θ 出
D:−π/2 ≤ θ ≤ π/2,0 ≤ r ≤ 2cos θ
x² + y² = 2x
图 2:D:x² + y² ≤ 2x。射线从 θ = −π/2 转到 π/2,每条都从原点进入、在圆周 r = 2cos θ 处离开(动画循环播放)
2.4 常见区域的 r , θ r,\theta r , θ 范围(必背)#
区域
极坐标方程
θ \theta θ 范围
r r r 范围
x 2 + y 2 ≤ a 2 x^2+y^2\le a^2 x 2 + y 2 ≤ a 2
r = a r=a r = a
0 ≤ θ ≤ 2 π 0\le\theta\le2\pi 0 ≤ θ ≤ 2 π
0 ≤ r ≤ a 0\le r\le a 0 ≤ r ≤ a
a 2 ≤ x 2 + y 2 ≤ b 2 a^2\le x^2+y^2\le b^2 a 2 ≤ x 2 + y 2 ≤ b 2 (圆环)
—
0 ≤ θ ≤ 2 π 0\le\theta\le2\pi 0 ≤ θ ≤ 2 π
a ≤ r ≤ b a\le r\le b a ≤ r ≤ b
x 2 + y 2 ≤ a 2 x^2+y^2\le a^2 x 2 + y 2 ≤ a 2 在第一象限
—
0 ≤ θ ≤ π 2 0\le\theta\le\frac{\pi}{2} 0 ≤ θ ≤ 2 π
0 ≤ r ≤ a 0\le r\le a 0 ≤ r ≤ a
x 2 + y 2 ≤ 2 a x x^2+y^2\le2ax x 2 + y 2 ≤ 2 a x (a > 0 a>0 a > 0 ,圆心 ( a , 0 ) (a,0) ( a , 0 ) )
r = 2 a cos θ r=2a\cos\theta r = 2 a cos θ
− π 2 ≤ θ ≤ π 2 -\frac{\pi}{2}\le\theta\le\frac{\pi}{2} − 2 π ≤ θ ≤ 2 π
0 ≤ r ≤ 2 a cos θ 0\le r\le2a\cos\theta 0 ≤ r ≤ 2 a cos θ
x 2 + y 2 ≤ 2 a y x^2+y^2\le2ay x 2 + y 2 ≤ 2 a y (a > 0 a>0 a > 0 ,圆心 ( 0 , a ) (0,a) ( 0 , a ) )
r = 2 a sin θ r=2a\sin\theta r = 2 a sin θ
0 ≤ θ ≤ π 0\le\theta\le\pi 0 ≤ θ ≤ π
0 ≤ r ≤ 2 a sin θ 0\le r\le2a\sin\theta 0 ≤ r ≤ 2 a sin θ
x 2 + y 2 = 2 a x x^2+y^2=2ax x 2 + y 2 = 2 a x 怎么化:代入得 r 2 = 2 a r cos θ r^2=2ar\cos\theta r 2 = 2 a r cos θ ,两边除以 r r r 得 r = 2 a cos θ r=2a\cos\theta r = 2 a cos θ 。这个圆过原点、在 y y y 轴右侧,所以 θ \theta θ 从 − π 2 -\frac\pi2 − 2 π 到 π 2 \frac\pi2 2 π 。
2.5 例题#
例 2 计算 ∬ x 2 + y 2 ≤ a 2 e − ( x 2 + y 2 ) d σ \displaystyle\iint_{x^2+y^2\le a^2}e^{-(x^2+y^2)}\,d\sigma ∬ x 2 + y 2 ≤ a 2 e − ( x 2 + y 2 ) d σ (a > 0 a>0 a > 0 )。
解 :直角坐标下 ∫ e − x 2 d x \int e^{-x^2}dx ∫ e − x 2 d x 积不出来,必须用极坐标。
D D D :0 ≤ θ ≤ 2 π 0\le\theta\le2\pi 0 ≤ θ ≤ 2 π ,0 ≤ r ≤ a 0\le r\le a 0 ≤ r ≤ a ;x 2 + y 2 = r 2 x^2+y^2=r^2 x 2 + y 2 = r 2 。
∫ 0 2 π d θ ∫ 0 a e − r 2 r d r = 2 π ⋅ [ − 1 2 e − r 2 ] 0 a = π ( 1 − e − a 2 ) . \int_0^{2\pi}d\theta\int_0^a e^{-r^2}\,r\,dr=2\pi\cdot\left[-\frac12e^{-r^2}\right]_0^a=\pi\left(1-e^{-a^2}\right). ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 a e − r 2 r d r = 2 π ⋅ [ − 2 1 e − r 2 ] 0 a = π ( 1 − e − a 2 ) .
看,正是多出来的那个 r r r ,让 ∫ e − r 2 r d r \int e^{-r^2}r\,dr ∫ e − r 2 r d r 变得可积!
例 3(一个著名结果:高斯积分) 利用例 2 求 ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x \displaystyle\int_0^{+\infty}e^{-x^2}dx ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x 。
解 :这个积分在一元里"积不出来",却可以借二重积分绕过去。
① 记 I = ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x I=\displaystyle\int_0^{+\infty}e^{-x^2}dx I = ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x 。积分值与变量字母无关,所以也有 I = ∫ 0 + ∞ e − y 2 d y I=\displaystyle\int_0^{+\infty}e^{-y^2}dy I = ∫ 0 + ∞ e − y 2 d y 。
② 两者相乘,看成第一象限上的二重积分:
I 2 = ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x ⋅ ∫ 0 + ∞ e − y 2 d y = ∬ x ≥ 0 , y ≥ 0 e − ( x 2 + y 2 ) d σ . I^2=\int_0^{+\infty}e^{-x^2}dx\cdot\int_0^{+\infty}e^{-y^2}dy=\iint_{x\ge0,\,y\ge0}e^{-(x^2+y^2)}\,d\sigma . I 2 = ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x ⋅ ∫ 0 + ∞ e − y 2 d y = ∬ x ≥ 0 , y ≥ 0 e − ( x 2 + y 2 ) d σ .
③ 换极坐标:第一象限是 0 ≤ θ ≤ π 2 0\le\theta\le\frac\pi2 0 ≤ θ ≤ 2 π ,0 ≤ r < + ∞ 0\le r<+\infty 0 ≤ r < + ∞ :
I 2 = ∫ 0 π / 2 d θ ∫ 0 + ∞ e − r 2 r d r = π 2 ⋅ [ − 1 2 e − r 2 ] 0 + ∞ = π 2 ⋅ 1 2 = π 4 . I^2=\int_0^{\pi/2}d\theta\int_0^{+\infty}e^{-r^2}r\,dr=\frac\pi2\cdot\left[-\frac12e^{-r^2}\right]_0^{+\infty}=\frac\pi2\cdot\frac12=\frac\pi4 . I 2 = ∫ 0 π /2 d θ ∫ 0 + ∞ e − r 2 r d r = 2 π ⋅ [ − 2 1 e − r 2 ] 0 + ∞ = 2 π ⋅ 2 1 = 4 π .
④ I > 0 I>0 I > 0 ,所以
∫ 0 + ∞ e − x 2 d x = π 2 . \int_0^{+\infty}e^{-x^2}dx=\frac{\sqrt\pi}{2}. ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x = 2 π .
这个结果值得记住,选择、填空偶尔会直接用到。(严格说,第②步把"两个反常积分相乘"化成"无界区域上的二重积分"需要一点理论支持,考研里直接用结论即可。)
例 4 计算 ∬ D x 2 + y 2 d σ \displaystyle\iint_D\sqrt{x^2+y^2}\,d\sigma ∬ D x 2 + y 2 d σ ,D : 1 ≤ x 2 + y 2 ≤ 4 D:\ 1\le x^2+y^2\le4 D : 1 ≤ x 2 + y 2 ≤ 4 。
解 :圆环,0 ≤ θ ≤ 2 π 0\le\theta\le2\pi 0 ≤ θ ≤ 2 π ,1 ≤ r ≤ 2 1\le r\le2 1 ≤ r ≤ 2 ;x 2 + y 2 = r \sqrt{x^2+y^2}=r x 2 + y 2 = r 。
∫ 0 2 π d θ ∫ 1 2 r ⋅ r d r = 2 π ⋅ [ r 3 3 ] 1 2 = 2 π ⋅ 7 3 = 14 π 3 . \int_0^{2\pi}d\theta\int_1^2 r\cdot r\,dr=2\pi\cdot\left[\frac{r^3}{3}\right]_1^2=2\pi\cdot\frac73=\frac{14\pi}{3}. ∫ 0 2 π d θ ∫ 1 2 r ⋅ r d r = 2 π ⋅ [ 3 r 3 ] 1 2 = 2 π ⋅ 3 7 = 3 14 π .
例 5 计算 ∬ D x 2 + y 2 d σ \displaystyle\iint_D\sqrt{x^2+y^2}\,d\sigma ∬ D x 2 + y 2 d σ ,D : x 2 + y 2 ≤ 2 x D:\ x^2+y^2\le2x D : x 2 + y 2 ≤ 2 x 。
解 :查表,D D D :− π 2 ≤ θ ≤ π 2 -\frac\pi2\le\theta\le\frac\pi2 − 2 π ≤ θ ≤ 2 π ,0 ≤ r ≤ 2 cos θ 0\le r\le2\cos\theta 0 ≤ r ≤ 2 cos θ 。
∫ − π / 2 π / 2 d θ ∫ 0 2 cos θ r 2 d r = ∫ − π / 2 π / 2 8 cos 3 θ 3 d θ . \int_{-\pi/2}^{\pi/2}d\theta\int_0^{2\cos\theta}r^2\,dr=\int_{-\pi/2}^{\pi/2}\frac{8\cos^3\theta}{3}\,d\theta . ∫ − π /2 π /2 d θ ∫ 0 2 c o s θ r 2 d r = ∫ − π /2 π /2 3 8 cos 3 θ d θ .
cos 3 θ \cos^3\theta cos 3 θ 是偶函数,= 16 3 ∫ 0 π / 2 cos 3 θ d θ =\dfrac{16}{3}\displaystyle\int_0^{\pi/2}\cos^3\theta\,d\theta = 3 16 ∫ 0 π /2 cos 3 θ d θ 。由第 10 讲的公式 ∫ 0 π / 2 cos 3 θ d θ = 2 3 \displaystyle\int_0^{\pi/2}\cos^3\theta\,d\theta=\frac23 ∫ 0 π /2 cos 3 θ d θ = 3 2 ,
原式 = 16 3 ⋅ 2 3 = 32 9 . \text{原式}=\frac{16}{3}\cdot\frac23=\frac{32}{9}. 原式 = 3 16 ⋅ 3 2 = 9 32 .
例 6 计算 ∬ D ln ( 1 + x 2 + y 2 ) d σ \displaystyle\iint_D\ln(1+x^2+y^2)\,d\sigma ∬ D ln ( 1 + x 2 + y 2 ) d σ ,D D D 为 x 2 + y 2 ≤ 1 x^2+y^2\le1 x 2 + y 2 ≤ 1 在第一象限的部分。
解 :0 ≤ θ ≤ π 2 0\le\theta\le\frac\pi2 0 ≤ θ ≤ 2 π ,0 ≤ r ≤ 1 0\le r\le1 0 ≤ r ≤ 1 ;ln ( 1 + x 2 + y 2 ) = ln ( 1 + r 2 ) \ln(1+x^2+y^2)=\ln(1+r^2) ln ( 1 + x 2 + y 2 ) = ln ( 1 + r 2 ) 。
∫ 0 π / 2 d θ ∫ 0 1 ln ( 1 + r 2 ) r d r . \int_0^{\pi/2}d\theta\int_0^1\ln(1+r^2)\,r\,dr . ∫ 0 π /2 d θ ∫ 0 1 ln ( 1 + r 2 ) r d r .
内层令 u = 1 + r 2 u=1+r^2 u = 1 + r 2 ,d u = 2 r d r du=2r\,dr d u = 2 r d r ,r r r 从 0 到 1 时 u u u 从 1 到 2:
∫ 0 1 ln ( 1 + r 2 ) r d r = 1 2 ∫ 1 2 ln u d u = 1 2 [ u ln u − u ] 1 2 = 1 2 [ ( 2 ln 2 − 2 ) − ( 0 − 1 ) ] = 1 2 ( 2 ln 2 − 1 ) . \int_0^1\ln(1+r^2)\,r\,dr=\frac12\int_1^2\ln u\,du=\frac12\big[u\ln u-u\big]_1^2=\frac12\big[(2\ln2-2)-(0-1)\big]=\frac12(2\ln2-1). ∫ 0 1 ln ( 1 + r 2 ) r d r = 2 1 ∫ 1 2 ln u d u = 2 1 [ u ln u − u ] 1 2 = 2 1 [ ( 2 ln 2 − 2 ) − ( 0 − 1 ) ] = 2 1 ( 2 ln 2 − 1 ) .
(∫ ln u d u = u ln u − u \int\ln u\,du=u\ln u-u ∫ ln u d u = u ln u − u 用分部积分,见第 09 讲。)所以
原式 = π 2 ⋅ 1 2 ( 2 ln 2 − 1 ) = π 4 ( 2 ln 2 − 1 ) . \text{原式}=\frac\pi2\cdot\frac12(2\ln2-1)=\frac\pi4(2\ln2-1). 原式 = 2 π ⋅ 2 1 ( 2 ln 2 − 1 ) = 4 π ( 2 ln 2 − 1 ) .
例 7(r r r 的下限不是 0) 求区域 D = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 1 , x + y ≥ 1 } D=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le1,\ x+y\ge1\} D = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 1 , x + y ≥ 1 } 的面积。
解 :画图:单位圆里、直线 x + y = 1 x+y=1 x + y = 1 右上方的一小块"弓形",在第一象限,0 ≤ θ ≤ π 2 0\le\theta\le\frac\pi2 0 ≤ θ ≤ 2 π 。
从原点画射线:射线先穿过直线 x + y = 1 x+y=1 x + y = 1 才进入区域,再碰到圆 r = 1 r=1 r = 1 离开。把直线化成极坐标:r cos θ + r sin θ = 1 r\cos\theta+r\sin\theta=1 r cos θ + r sin θ = 1 ,即 r = 1 cos θ + sin θ r=\dfrac{1}{\cos\theta+\sin\theta} r = cos θ + sin θ 1 。所以
S = ∫ 0 π / 2 d θ ∫ 1 cos θ + sin θ 1 r d r = ∫ 0 π / 2 1 2 [ 1 − 1 ( cos θ + sin θ ) 2 ] d θ . S=\int_0^{\pi/2}d\theta\int_{\frac{1}{\cos\theta+\sin\theta}}^{1}r\,dr=\int_0^{\pi/2}\frac12\left[1-\frac{1}{(\cos\theta+\sin\theta)^2}\right]d\theta . S = ∫ 0 π /2 d θ ∫ c o s θ + s i n θ 1 1 r d r = ∫ 0 π /2 2 1 [ 1 − ( cos θ + sin θ ) 2 1 ] d θ .
而 ( cos θ + sin θ ) 2 = 1 + sin 2 θ (\cos\theta+\sin\theta)^2=1+\sin2\theta ( cos θ + sin θ ) 2 = 1 + sin 2 θ ,∫ 0 π / 2 d θ 1 + sin 2 θ = 1 \displaystyle\int_0^{\pi/2}\frac{d\theta}{1+\sin2\theta}=1 ∫ 0 π /2 1 + sin 2 θ d θ = 1 (几何上更快:这块面积 = 四分之一圆 − 三角形 = π 4 − 1 2 =\frac\pi4-\frac12 = 4 π − 2 1 )。所以
S = 1 2 ( π 2 − 1 ) = π 4 − 1 2 . S=\frac12\left(\frac\pi2-1\right)=\frac\pi4-\frac12 . S = 2 1 ( 2 π − 1 ) = 4 π − 2 1 .
原点不在 区域里时,r r r 的下限就不是 0,而是射线"进入"区域时碰到的那条边界。
顺手验证第 13 讲(一)例 1 (上半球体积):∫ 0 2 π d θ ∫ 0 1 1 − r 2 r d r = 2 π ⋅ [ − 1 3 ( 1 − r 2 ) 3 / 2 ] 0 1 = 2 π ⋅ 1 3 = 2 π 3 \displaystyle\int_0^{2\pi}d\theta\int_0^1\sqrt{1-r^2}\,r\,dr=2\pi\cdot\left[-\frac13(1-r^2)^{3/2}\right]_0^1=2\pi\cdot\frac13=\frac{2\pi}{3} ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 1 1 − r 2 r d r = 2 π ⋅ [ − 3 1 ( 1 − r 2 ) 3/2 ] 0 1 = 2 π ⋅ 3 1 = 3 2 π ,和几何意义一致。
例 8(两个圆之间) 求在圆 x 2 + y 2 = 2 x x^2+y^2=2x x 2 + y 2 = 2 x 内部、而在圆 x 2 + y 2 = 1 x^2+y^2=1 x 2 + y 2 = 1 外部的区域面积。
解 :
① 找交点 :两方程相减得 2 x = 1 2x=1 2 x = 1 ,x = 1 2 x=\frac12 x = 2 1 ,y = ± 3 2 y=\pm\frac{\sqrt3}{2} y = ± 2 3 。交点对应的角度:cos θ = 1 / 2 1 \cos\theta=\dfrac{1/2}{1} cos θ = 1 1/2 ,θ = ± π 3 \theta=\pm\dfrac\pi3 θ = ± 3 π 。
② 定限 :从原点画射线,只有 − π 3 ≤ θ ≤ π 3 -\frac\pi3\le\theta\le\frac\pi3 − 3 π ≤ θ ≤ 3 π 的射线才会穿过这块区域;射线先离开小圆 r = 1 r=1 r = 1 (进入区域),再碰到大圆 r = 2 cos θ r=2\cos\theta r = 2 cos θ (离开区域)。所以 1 ≤ r ≤ 2 cos θ 1\le r\le2\cos\theta 1 ≤ r ≤ 2 cos θ 。
③ 计算 :
S = ∫ − π / 3 π / 3 d θ ∫ 1 2 cos θ r d r = ∫ − π / 3 π / 3 4 cos 2 θ − 1 2 d θ . S=\int_{-\pi/3}^{\pi/3}d\theta\int_1^{2\cos\theta}r\,dr=\int_{-\pi/3}^{\pi/3}\frac{4\cos^2\theta-1}{2}\,d\theta . S = ∫ − π /3 π /3 d θ ∫ 1 2 c o s θ r d r = ∫ − π /3 π /3 2 4 cos 2 θ − 1 d θ .
利用 4 cos 2 θ − 1 = 2 ( 1 + cos 2 θ ) − 1 = 1 + 2 cos 2 θ 4\cos^2\theta-1=2(1+\cos2\theta)-1=1+2\cos2\theta 4 cos 2 θ − 1 = 2 ( 1 + cos 2 θ ) − 1 = 1 + 2 cos 2 θ ,被积函数是偶函数:
S = ∫ 0 π / 3 ( 1 + 2 cos 2 θ ) d θ = π 3 + [ sin 2 θ ] 0 π / 3 = π 3 + 3 2 . S=\int_0^{\pi/3}(1+2\cos2\theta)\,d\theta=\frac\pi3+\big[\sin2\theta\big]_0^{\pi/3}=\frac\pi3+\frac{\sqrt3}{2}. S = ∫ 0 π /3 ( 1 + 2 cos 2 θ ) d θ = 3 π + [ sin 2 θ ] 0 π /3 = 3 π + 2 3 .
两个圆"夹出来"的区域,关键是先求交点的角度 ,它决定 θ \theta θ 的范围。
例 9(直角坐标的累次积分改写成极坐标) 把 ∫ 0 1 d x ∫ 0 1 − x 2 f ( x 2 + y 2 ) d y \displaystyle\int_0^1dx\int_0^{\sqrt{1-x^2}}f\left(\sqrt{x^2+y^2}\right)dy ∫ 0 1 d x ∫ 0 1 − x 2 f ( x 2 + y 2 ) d y 化为极坐标下的累次积分。
解 :还原区域:0 ≤ x ≤ 1 0\le x\le1 0 ≤ x ≤ 1 ,0 ≤ y ≤ 1 − x 2 0\le y\le\sqrt{1-x^2} 0 ≤ y ≤ 1 − x 2 ,即单位圆盘在第一象限的部分。极坐标下 0 ≤ θ ≤ π 2 0\le\theta\le\frac\pi2 0 ≤ θ ≤ 2 π ,0 ≤ r ≤ 1 0\le r\le1 0 ≤ r ≤ 1 ,x 2 + y 2 = r \sqrt{x^2+y^2}=r x 2 + y 2 = r ,所以
原式 = ∫ 0 π / 2 d θ ∫ 0 1 f ( r ) r d r = π 2 ∫ 0 1 r f ( r ) d r . \text{原式}=\int_0^{\pi/2}d\theta\int_0^1f(r)\,r\,dr=\frac\pi2\int_0^1rf(r)\,dr . 原式 = ∫ 0 π /2 d θ ∫ 0 1 f ( r ) r d r = 2 π ∫ 0 1 r f ( r ) d r .
(和"交换积分次序"一样,先还原区域、再换一种方式描述它。)
例 10(回收第 13 讲(一)例 3 的伏笔) 计算 I = ∬ D ( x 2 + 4 y 2 + 9 ) d σ I=\displaystyle\iint_D(x^2+4y^2+9)\,d\sigma I = ∬ D ( x 2 + 4 y 2 + 9 ) d σ ,D : x 2 + y 2 ≤ 4 D:\ x^2+y^2\le4 D : x 2 + y 2 ≤ 4 。
解 :拆成三项。由轮换对称性(第 13 讲(四)会细讲),∬ D x 2 = ∬ D y 2 = 1 2 ∬ D ( x 2 + y 2 ) \iint_Dx^2=\iint_Dy^2=\frac12\iint_D(x^2+y^2) ∬ D x 2 = ∬ D y 2 = 2 1 ∬ D ( x 2 + y 2 ) ,而
∬ D ( x 2 + y 2 ) d σ = ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 2 r 3 d r = 2 π ⋅ 4 = 8 π , \iint_D(x^2+y^2)\,d\sigma=\int_0^{2\pi}d\theta\int_0^2r^3dr=2\pi\cdot4=8\pi , ∬ D ( x 2 + y 2 ) d σ = ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 2 r 3 d r = 2 π ⋅ 4 = 8 π ,
所以 ∬ D x 2 = ∬ D y 2 = 4 π \iint_Dx^2=\iint_Dy^2=4\pi ∬ D x 2 = ∬ D y 2 = 4 π ;又 ∬ D 9 d σ = 9 ⋅ 4 π = 36 π \iint_D9\,d\sigma=9\cdot4\pi=36\pi ∬ D 9 d σ = 9 ⋅ 4 π = 36 π 。
I = 4 π + 4 ⋅ 4 π + 36 π = 56 π , I=4\pi+4\cdot4\pi+36\pi=56\pi , I = 4 π + 4 ⋅ 4 π + 36 π = 56 π ,
正好落在当时估计的 [ 36 π , 100 π ] [36\pi,100\pi] [ 36 π , 100 π ] 之间。
2.6 易错点 ⚠️#
头号错误:忘了乘 r r r 。写 d σ d\sigma d σ 换成 d r d θ dr\,d\theta d r d θ 时,嘴里念一遍"还有个 r r r "。
偏心圆(如 x 2 + y 2 ≤ 2 x x^2+y^2\le2x x 2 + y 2 ≤ 2 x )的 θ \theta θ 范围不是 0 0 0 到 2 π 2\pi 2 π 。
r r r 的范围从原点画射线看,别凭感觉。
原点不在区域内时 ,r r r 的下限不是 0(例 7、例 8)。
被积函数里的 x x x 、y y y 也要换:x → r cos θ x\to r\cos\theta x → r cos θ ,y → r sin θ y\to r\sin\theta y → r sin θ ,不能只换 d σ d\sigma d σ 而把 x x x 留在式子里。
极坐标并非万能:区域是矩形、三角形时,化成极坐标后 r r r 的上限会变成 1 cos θ \dfrac{1}{\cos\theta} cos θ 1 之类,反而更难。区域"圆"才用极坐标 。
内层对 r r r 积分时 θ \theta θ 是常数,cos θ \cos\theta cos θ 、sin θ \sin\theta sin θ 可以提到内层积分号外面。
公式/结论速记卡#
主题
核心结论
极坐标代换
x = r cos θ , y = r sin θ , x 2 + y 2 = r 2 , d σ = r d r d θ x=r\cos\theta,\ y=r\sin\theta,\ x^2+y^2=r^2,\ d\sigma=r\,dr\,d\theta x = r cos θ , y = r sin θ , x 2 + y 2 = r 2 , d σ = r d r d θ (别漏 r r r )
何时用
区域是圆、圆环、扇形或其一部分;被积函数含 x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 、y x \frac yx x y 、x 2 + y 2 \sqrt{x^2+y^2} x 2 + y 2
定限
从原点画射线:θ \theta θ 看射线扫过的角度范围;r r r 看射线进出区域的位置
常见圆
r ≤ a r\le a r ≤ a ;r ≤ 2 a cos θ ( − π 2 ≤ θ ≤ π 2 ) r\le2a\cos\theta\ (-\frac\pi2\le\theta\le\frac\pi2) r ≤ 2 a cos θ ( − 2 π ≤ θ ≤ 2 π ) ;r ≤ 2 a sin θ ( 0 ≤ θ ≤ π ) r\le2a\sin\theta\ (0\le\theta\le\pi) r ≤ 2 a sin θ ( 0 ≤ θ ≤ π )
直线化极坐标
x + y = 1 ⇒ r = 1 cos θ + sin θ x+y=1\Rightarrow r=\dfrac{1}{\cos\theta+\sin\theta} x + y = 1 ⇒ r = cos θ + sin θ 1 ;x = a ⇒ r = a cos θ x=a\Rightarrow r=\dfrac{a}{\cos\theta} x = a ⇒ r = cos θ a
高斯积分
∫ 0 + ∞ e − x 2 d x = π 2 \int_0^{+\infty}e^{-x^2}dx=\dfrac{\sqrt\pi}{2} ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x = 2 π
自查
∬ D 1 d σ \iint_D1\,d\sigma ∬ D 1 d σ 应等于面积
自测练习#
1. 计算 ∬ x 2 + y 2 ≤ 4 ( x 2 + y 2 ) d σ \displaystyle\iint_{x^2+y^2\le4}(x^2+y^2)\,d\sigma ∬ x 2 + y 2 ≤ 4 ( x 2 + y 2 ) d σ 。
答案与提示
∫ 0 2 π d θ ∫ 0 2 r 2 ⋅ r d r = 2 π ⋅ 16 4 = 8 π \displaystyle\int_0^{2\pi}d\theta\int_0^2r^2\cdot r\,dr=2\pi\cdot\frac{16}{4}=8\pi ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 2 r 2 ⋅ r d r = 2 π ⋅ 4 16 = 8 π 。
2. 计算 ∬ D arctan y x d σ \displaystyle\iint_D\arctan\frac{y}{x}\,d\sigma ∬ D arctan x y d σ ,D D D 为圆环 1 ≤ x 2 + y 2 ≤ 4 1\le x^2+y^2\le4 1 ≤ x 2 + y 2 ≤ 4 在第一象限的部分。
答案与提示
arctan y x = arctan ( tan θ ) = θ \arctan\dfrac yx=\arctan(\tan\theta)=\theta arctan x y = arctan ( tan θ ) = θ (第一象限)。0 ≤ θ ≤ π 2 0\le\theta\le\frac\pi2 0 ≤ θ ≤ 2 π ,1 ≤ r ≤ 2 1\le r\le2 1 ≤ r ≤ 2 。
∫ 0 π / 2 θ d θ ∫ 1 2 r d r = π 2 8 ⋅ 3 2 = 3 π 2 16 \displaystyle\int_0^{\pi/2}\theta\,d\theta\int_1^2r\,dr=\frac{\pi^2}{8}\cdot\frac32=\frac{3\pi^2}{16} ∫ 0 π /2 θ d θ ∫ 1 2 r d r = 8 π 2 ⋅ 2 3 = 16 3 π 2 。
3. 计算 ∬ D x 2 + y 2 d σ \displaystyle\iint_D\sqrt{x^2+y^2}\,d\sigma ∬ D x 2 + y 2 d σ ,D D D 为右半圆盘 x 2 + y 2 ≤ 1 , x ≥ 0 x^2+y^2\le1,\ x\ge0 x 2 + y 2 ≤ 1 , x ≥ 0 。
答案与提示
− π 2 ≤ θ ≤ π 2 -\frac\pi2\le\theta\le\frac\pi2 − 2 π ≤ θ ≤ 2 π ,0 ≤ r ≤ 1 0\le r\le1 0 ≤ r ≤ 1 。
∫ − π / 2 π / 2 d θ ∫ 0 1 r ⋅ r d r = π ⋅ 1 3 = π 3 \displaystyle\int_{-\pi/2}^{\pi/2}d\theta\int_0^1r\cdot r\,dr=\pi\cdot\frac13=\frac\pi3 ∫ − π /2 π /2 d θ ∫ 0 1 r ⋅ r d r = π ⋅ 3 1 = 3 π 。
4. 计算 ∬ D y d σ \displaystyle\iint_Dy\,d\sigma ∬ D y d σ ,D = { ( x , y ) ∣ 0 ≤ y ≤ 2 x − x 2 } D=\{(x,y)\mid 0\le y\le\sqrt{2x-x^2}\} D = {( x , y ) ∣ 0 ≤ y ≤ 2 x − x 2 } 。
答案与提示
y = 2 x − x 2 y=\sqrt{2x-x^2} y = 2 x − x 2 即 x 2 + y 2 = 2 x x^2+y^2=2x x 2 + y 2 = 2 x 的上半圆,D D D 是圆 x 2 + y 2 ≤ 2 x x^2+y^2\le2x x 2 + y 2 ≤ 2 x 的上半部分:0 ≤ θ ≤ π 2 0\le\theta\le\frac\pi2 0 ≤ θ ≤ 2 π ,0 ≤ r ≤ 2 cos θ 0\le r\le2\cos\theta 0 ≤ r ≤ 2 cos θ 。
∫ 0 π / 2 sin θ d θ ∫ 0 2 cos θ r 2 d r = ∫ 0 π / 2 8 3 cos 3 θ sin θ d θ = 8 3 ⋅ 1 4 = 2 3 \displaystyle\int_0^{\pi/2}\sin\theta\,d\theta\int_0^{2\cos\theta}r^2dr=\int_0^{\pi/2}\frac83\cos^3\theta\sin\theta\,d\theta=\frac83\cdot\frac14=\frac23 ∫ 0 π /2 sin θ d θ ∫ 0 2 c o s θ r 2 d r = ∫ 0 π /2 3 8 cos 3 θ sin θ d θ = 3 8 ⋅ 4 1 = 3 2 。
5. 计算 ∬ D ( x 2 + y 2 ) d σ \displaystyle\iint_D(x^2+y^2)\,d\sigma ∬ D ( x 2 + y 2 ) d σ ,D : x 2 + y 2 ≤ 2 x D:\ x^2+y^2\le2x D : x 2 + y 2 ≤ 2 x 。
答案与提示
− π 2 ≤ θ ≤ π 2 -\frac\pi2\le\theta\le\frac\pi2 − 2 π ≤ θ ≤ 2 π ,0 ≤ r ≤ 2 cos θ 0\le r\le2\cos\theta 0 ≤ r ≤ 2 cos θ :
∫ − π / 2 π / 2 d θ ∫ 0 2 cos θ r 3 d r = ∫ − π / 2 π / 2 4 cos 4 θ d θ = 8 ⋅ 3 π 16 = 3 π 2 . \int_{-\pi/2}^{\pi/2}d\theta\int_0^{2\cos\theta}r^3dr=\int_{-\pi/2}^{\pi/2}4\cos^4\theta\,d\theta=8\cdot\frac{3\pi}{16}=\frac{3\pi}{2}. ∫ − π /2 π /2 d θ ∫ 0 2 c o s θ r 3 d r = ∫ − π /2 π /2 4 cos 4 θ d θ = 8 ⋅ 16 3 π = 2 3 π .
6. 把 ∫ 0 1 d x ∫ 0 x f ( x , y ) d y \displaystyle\int_0^1dx\int_0^xf(x,y)\,dy ∫ 0 1 d x ∫ 0 x f ( x , y ) d y 化为极坐标下的累次积分。
答案与提示
区域是由 y = 0 y=0 y = 0 、y = x y=x y = x 、x = 1 x=1 x = 1 围成的三角形:0 ≤ θ ≤ π 4 0\le\theta\le\frac\pi4 0 ≤ θ ≤ 4 π ;射线从原点出发,碰到竖线 x = 1 x=1 x = 1 (即 r = 1 cos θ r=\frac{1}{\cos\theta} r = c o s θ 1 )离开。
∫ 0 π / 4 d θ ∫ 0 1 cos θ f ( r cos θ , r sin θ ) r d r . \int_0^{\pi/4}d\theta\int_0^{\frac{1}{\cos\theta}}f(r\cos\theta,r\sin\theta)\,r\,dr . ∫ 0 π /4 d θ ∫ 0 c o s θ 1 f ( r cos θ , r sin θ ) r d r .
(三角形区域用极坐标往往更麻烦,这里只是练习定限。)
下一讲预告#
第 13 讲(四)学对称性 :奇偶对称、轮换对称,以及拿到一道二重积分题时"先对称、再选坐标"的决策流程。
评论
还没有评论。 来写第一条。